Johannes Vermeer, detail uit: De soldaat en het lachende meisje (ca. 1657-58), Frick Collection, NY

Ja, het is lente en de ramen mogen open: er komt weer licht en frisse lucht in huis. In de kunstgeschiedenis hebben ramen echter nog een andere betekenis behalve een puur praktische. Het venster in de schilderkunst heeft symbolische en expressieve kwaliteiten die al eeuwenlang inspiratie vormen voor veel kunstenaars. Om te beginnen valt een schilderij zelf al te beschouwen als een raam waardoor een andere wereld zichtbaar wordt. Schilderijen, waarop bovendien een raam met uitzicht wordt afgebeeld, doen dit dubbelop. Allemaal illusie natuurlijk, want wat is werkelijkheid? Een kijkje van binnen naar buiten (of omgekeerd), letterlijk of figuurlijk? Daarnaast heeft een raam, liefst een open raam, voor mij ook nog een persoonlijke betekenis.

 

‘Allereerst teken ik een rechthoek van de gewenste afmeting op het oppervlak waarop ik wil gaan schilderen, welke ik beschouw als een open venster waardoor datgene, wat ik wil gaan schilderen, te zien is.’ 
Leon Battista Alberti, De Pictura (1435)

In zijn beroemde vijftiende-eeuwse verhandeling over de schilderkunst (De Pictura, 1435) voert Leon Battista Alberti het schilderij ten tonele als ‘venster op de wereld’. Het schilderij is als een raam waardoor een andere wereld zichtbaar wordt. Daarmee geeft Alberti haarfijn aan, dat een schilderij een illusie is, een plat vlak waarop met verf een driedimensionale wereld gesuggereerd wordt, een ‘bedriegertje’, een trompe l’ oeil.

Schilderijen, waarop bovendien een venster met uitzicht wordt afgebeeld, doen dit  dubbel, want het afgebeelde venster vormt in feite een ‘schilderij binnen een schilderij’. Het venster is dan een middel waardoor een illusie van perspectivische ruimte geschapen wordt en het verschil tussen de intimiteit van de afgebeelde binnenwereld en de daarvan gescheiden buitenwereld benadrukt wordt.

Dat idee was overigens niet nieuw in Alberti’s tijd. Romeinse muurschilderingen tonen al vensters die uitkijken op idyllische landschappen. In de late middeleeuwen was het weergeven van perspectivische doorkijkjes en vergezichten een ontwikkeling, die met name door Noordwest-Europese schilders tot in detail uitgewerkt werd: op het platte vlak schiepen zij een bedrieglijke ruimtelijkheid.

Rogier van der Weijden, Lucas schildert de Madonna (1440), Museum of Fine Arts, Boston, VS

Een bundel licht, die door een raam naar binnen valt, kan ook verwijzen naar een andere, spirituele werkelijkheid. Een mooi voorbeeld daarvan is Van Eyck’s Madonna in een kerk (ca. 1440). Maria staat met haar rug naar het koor van de kerk toe. Het licht valt door de ramen links naar binnen… maar wat is daar bijzonder aan?
(het antwoord vind je onderaan dit blog)

Jan van Eyck, Madonna in een kerk (ca. 1440), Gemäldegalerie, Berlijn

Dat het niet altijd om een zichtbaar uitzicht hoeft te gaan om toch een zekere spanning tussen ‘binnen’ en ‘buiten’ op te roepen, bewijst niet alleen Van Eyck, maar ook Johannes Vermeer. De sfeer van intimiteit van een zeventiende-eeuwse huiskamer of werkkamer wordt alleen maar sterker doordat een open raam een andere wereld daarbuiten suggereert. Soms is daarvoor alleen maar een bundel binnenvallend licht nodig.

Johannes Vermeer, Brieflezend meisje (1657-59), na restaurering. Gemäldegalerie Alte Meister, Dresden

In de Romantiek, rond 1800, duikt het motief van het venster voor het eerst op als zelfstandig thema in interieurstukken die gekenmerkt worden door een poëtisch spel van licht en vaak – maar niet altijd – leegte en stilte. Het Metropolitan Museum of Art in New York presenteerde in 2011 in de tentoonstelling ‘Rooms with a view’ een collectie van interieurs uit de periode van de Romantiek. Vensters speelden in deze tentoonstelling de hoofdrol, in werken van voornamelijk Duitse en Scandinavische kunstenaars. Het bleken juist deze romantici te zijn die de sfeer, die het open of gesloten venster oproept, feilloos wisten weer te geven. Het meest boeiend zijn misschien wel die werken, waarin een enigszins melancholieke spanning tussen de besloten binnenwereld van het huis en de wereld daarbuiten, al of niet zichtbaar,  voelbaar is.

Adolph Menzel, Zitkamer van Carl Anton von Maercker (ca. 1847), Museum Georg Schäfer, Schweinfurt

Carl Holsoe (1863-1935), Vrouw, zittend bij het raam (ca. 1900), part. coll.

Volgens Sabine Rewald, schrijfster van de bij deze tentoonstelling uitgegeven catalogus, verschilt het werk van de Duitse en Scandinavische kunstenaars van dat van bijvoorbeeld de Engelse romantici, omdat de Engelsen blijven steken in kneuterige, ‘cozy’ interieurs. Overigens wijst een klein rondje onderzoek uit, dat ook de Denen zich regelmatig ‘bezondigen’ aan een dergelijke kneuterigheid – de beroemde Deense ‘hygge’ – vergelijkbaar met de Nederlandse ‘gezelligheid’.

Nederlandse kunstenaars ontbraken dan ook in genoemde tentoonstelling. Dit heeft wellicht ook te maken met het specifieke karakter van de Nederlandse Romantiek, die zich vooral kenmerkt door sobere, realistische landschappen en nostalgische stadsgezichten met veel nadruk op lichtval en weersgesteldheid, een stijl die rond het midden van de negentiende eeuw vrijwel naadloos overging in de Haagse School.

Het venster als thema blijft echter zijn kop opsteken in de westerse schilderkunst van de twintigste eeuw. Sommige schilders maken er hun specialiteit van, zoals bijvoorbeeld de Deen Vilhelm Hammershøj, met zijn verstilde interieurs waarin naar binnen vallende lichtbundels zelfs de stofdeeltjes doen oplichten.

Vilhelm Hammershoi, Interieur met vaas bloemen, Bredgade 25 (1910-1911), Malmö Museum of Art, Zweden

Vilhelm Hammershoi, Stofdeeltjes in zonnestralen (1900), Ordrupgaard, Kopenhagen

Het werk van de Amerikaanse schilder Andrew Wyeth (1917-2009) kenmerkt zich door vensters met een verstild uitzicht op eenzame, lege landschappen. De eveneens Amerikaanse Lois Dodd (1927), van wier werk recent een overzichtstentoonstelling te zien was in het Haagse Kunstmuseum, schildert daarentegen vooral kleurrijke, soms bijna abstracte vensters, met zicht op een meestal weelderige, groene natuur.

Andrew Wyeth, Wind from the Sea (1947), Nat. Gallery of Art, Washington DC

Lois Dodd, Skylight in Barn (1971), Alexandre Gallery, NY

Dodd maakte ook een aantal intrigerende werken met kapotte ramen, waardoor je, naar binnen kijkend, een weerspiegeling ziet van de buitenwereld, in het gebroken glas of in een zich binnen bevindende spiegel. Een heel bijzonder effect treedt op wanneer door een groot raam heen een doorkijkje te zien is door een klein raam in de tegenoverliggende wand, naar het landschap aan de andere kant van het gebouw. Op deze manier voegt Dodd als het ware nog een extra laag toe aan het uitzicht, of is het inzicht? Een bijzondere, optische illusie van ruimte op het platte vlak.

Lois Dodd, Broken Window with View (1987), Springfield Art Museum (© Lois Dodd, VAGA, NY)

Lois Dodd, View Through Elliott’s Shack Looking South (1971), Museum of Modern Art, NY (©  Alexandre Gallery, NY)

Mij persoonlijk intrigeren werken waarin een veilige, huiselijke binnenwereld in een zeker contrast staat met een vaak maar gedeeltelijk zichtbare, of soms zelfs onzichtbare buitenwereld. Werken waarin het niet helemaal duidelijk is of die buitenwereld enigszins verontrustend is, of juist aanlokkelijk. Het is precies die suggestie van het onzichtbare, onbekende, die subtiele spanning tussen ‘binnen’ en ‘buiten’, die in mijn optiek de aantrekkingskracht van dergelijke werken vormt. Het venster, de overgang tussen binnen en buiten, kan zo een metafoor worden voor verlangen – een verlangen naar de besloten veiligheid van ‘binnen’, maar ook een verlangen om zich naar buiten begeven, ‘de wereld’ in. In een diepere betekenislaag kan het venster zo ook het contrast tussen het innerlijk van de mens, en de uiterlijke wereld symboliseren.

Carl Holsoe (1863-1935), Wachtend bij het raam. Part. coll. 

Hoe dan ook, een venster is een overgang tussen twee werelden. Een venster biedt uitzicht. Uitzicht, dat niet altijd direct zichtbaar is, maar wel uitzicht waarvan je hoopt, dat het mooi en goed is. Zo zou je een venster ook kunnen beschouwen als een metafoor voor een hoopvolle blik op de toekomst. Dat valt bepaald niet mee in deze tijd. En toch is er, ondanks alles, nog zoveel moois om naar uit te kijken. Zo’n hoopvol uitzicht staat niet in de krant, goed nieuws is immers geen nieuws. Maar het is er wel. Soms hoef je daarvoor alleen maar uit je eigen (denk)raam te kijken.

Voor mij persoonlijk symboliseert een venster momenteel juist dit hoopvolle uitzicht. Op het moment van schrijven heb ik bijna een intensief behandeltraject voor borstkanker afgerond. Er is zicht op volledige genezing, en dat geeft perspectief en vertrouwen in de toekomst. Ondertussen is het ook lente geworden, de natuur ontwaakt, nieuw leven kondigt zich overal aan. Zowel buiten als binnen, zowel uiterlijk als innerlijk. Ook mijn ramen kunnen weer open.

Extra: een kleine potpourri van ‘Vensters’. Klik op de afbeelding.

Aan dit thema verwante blogs die eerder verschenen:
Van donker naar licht
De stilte van Hammershøi
Uitzicht – inzicht

Antwoord op het raadsel in Van Eyck’s ‘Madonna in een kerk’: het koor van een middeleeuwse kerk is altijd naar het oosten gericht. Maria staat met haar rug naar het koor en het licht valt aan de linkerkant naar binnen. Dat is de noordkant…dus dat kan helemaal niet. Daarmee verwijst Van Eyck naar de bovennatuurlijke, goddelijke bron van dit licht.

Bronnen (o.a.):
Cecil Grayson (ed. and translation), Leon Battista Alberti, On Painting and on Sculpture: The Latin Texts of de Pictura and De Statua (1972), book I p55.
Faye Hirsch, Lois Dodd, Londen 2017
Christopher Masters, Windows in Art, Londen 2011.
Sabine Rewald, Rooms with a view (tent. Cat. Metropolitan Museum of Art, New York), New Haven en Londen 2011 [URL: https://www.metmuseum.org/met-publications/rooms-with-a-view-the-open-window-in-the-19th-century].