Nederlandse kunstenaressen in de hoofdrol


Suze Robertson, Aardappel schillende boerin (detail, z.j.), Part. coll.

In museumland is overduidelijk De Vrouwelijke Kunstenaar aan de beurt. Nadat kunstenaressen lang een ondergeschikte plaats innamen naast hun mannelijke collega’s, of zelfs straal genegeerd werden in de kunstgeschiedschrijving, lijkt er nu een ware inhaalslag plaats te vinden. Na een paar succesvolle tentoonstellingen in het afgelopen jaar, met werk van wereldberoemde kunstenaressen zoals Artemisia Gentileschi (Rijksmuseum Twente) en Frida Kahlo (Cobra Museum Amstelveen en Drents Museum Assen), is het nu blijkbaar tijd voor talent van eigen bodem. In minstens acht musea in ons land staan momenteel vrouwelijke kunstenaars uit de eerste helft van de vorige eeuw in de schijnwerpers, en de meesten van hen zijn Nederlands. Ik stel u graag voor aan een aantal van deze vrouwen, onder wie enkele geheel onterecht in de vergetelheid lijken te zijn geraakt. Tot nu.

De Haagse Suze Robertson (1855-1922) is niet zozeer een van de ‘vergeten’ kunstenaressen. Er staat een lezing op het programma over deze boeiende vrouw en haar werk.

Lees verder

De zomer van Jeanne


Jeanne Oosting, Citronnade (1967), reliëfets (© Museum Maassluis)

Het is zomer. En het is De zomer van Jeanne. Maar liefst vijf musea in Nederland trakteren op een tentoonstelling van haar werk:  Jeanne Bieruma Oosting (1898-1994), freule van geboorte, die opgroeit op landgoederen als Oranjestein en Lauswolt in Friesland, en Kasteel de Cloese in Lochem. Die helemaal geen freule wil zijn, maar kunstenaar, tegen de wil van haar ouders en haar omgeving, en tegen de tijdgeest in. Die de adellijke naam ‘Bieruma’ schrapt uit haar signatuur, maar door haar vele kunstenaarsvrienden ‘Biertje’ wordt genoemd. Die niet kan koken of huishouden, in Parijs straatarm is en in afgekloven appartementen met wandluizen woont, maar uiteindelijk in staat blijkt om Het Elger in Almen en een pand aan het Amsterdamse Oosterpark te kopen. En ondertussen één van de meest vernieuwende Nederlandse grafici van de twintigste eeuw wordt. Ze werkte, haar hele leven lang – en wie het jargon onder kunstenaars kent, weet dat ‘werken’ staat voor kunst maken en niks anders.

Lees verder

‘Wie tooide u met frisscher Bloemen, Dan die, daer Rachel op kan roemen’?

O, Ed’le Schilderkunst! wie zag
Uw luisterrijken glans, voor dezen,
Tot zulk een’ top van eer gerezen?
Wie zette u in een’ schooner dag?
Wie tooide u met frisscher Bloemen,
Dan die, daer Rachel op kan roemen?

          Sara Maria van der Wilp (1716-1803)

Rachel Ruysch, Bloemstilleven (1716), National Gallery, Londen

Dit bloemrijke lofdicht van Sara van der Wilp is een van de vele waarmee Johan van Gool (1685-1763) in 1750 zijn biografie van bloemschilder Rachel Ruysch (1664-1750) opsiert. Van Gool is zeer lovend over Rachel, maar vindt haar prestaties wel ‘des te verwonderlyker en roemwaerdiger’ omdat zij een vrouw is, en dus ondergeschikt aan de man, zowel ‘in vermogens der ziele, als in krachte des lichaems.’  Rachels internationale carrière is niet alleen verwonderlijk, maar ook uitzonderlijk in een tijd van zeer aanwezige vooroordelen ten aanzien van de vrouwelijke natuur. De Vlaamse kunstenaarsbiograaf Cornelis de Bie (1627-1711) schrijft overigens dat het toe te juichen is, dat vrouwen zich met schilderkunst bezig houden, want dat houdt haar maar van de straat en weg van het spiegelglas, en bespaart de mensheid bovendien een hoop ‘clapperny’ (geroddel).

Lees verder

De bloemetjes buiten (en binnen)

Rachel Ruysch, Bloemstilleven (1716), detail, part. coll.

Vorig jaar meldde het Rijksmuseum het volgende: “Voor het eerst in de geschiedenis toont het Rijksmuseum werk van vrouwelijke kunstenaars in de Eregalerij. Schilderijen van Judith Leyster, Gesina ter Borch, en Rachel Ruysch zijn binnenkort permanent te zien te midden van hun 17de-eeuwse collega’s Frans Hals, Johannes Vermeer en Rembrandt. Het museum wil hiermee het onderbelichte aandeel van vrouwen in de Nederlandse cultuurgeschiedenis meer aandacht geven”.

Natuurlijk is het in deze tijd van politieke correctheid te verwachten dat vrouwelijke kunstenaars (eindelijk) meer in zicht komen. Dat het echter zó lang heeft moeten duren voor op de Eregalerij werk van vrouwelijke topkunstenaars is te zien, is wel opmerkelijk, zeker wanneer je bedenkt dat we al drie feministische golven achter de rug hebben (momenteel, naar het schijnt, zitten we in de vierde). Geen wonder, dat wanneer je bovenstaande namen van vrouwelijke kunstenaars noemt, veel mensen reageren met: “Wie?”

Ondertussen lijkt het al zomer, compleet met warmte, droogte, zware onweersbuien en een natuur die aan alle kanten uit zijn voegen barst. In het Mauritshuis is het momenteel zelfs lente en zomer tegelijk. Ik bezocht de tentoonstelling ‘In Volle Bloei’, waarin een prachtige verzameling voornamelijk zeventiende-eeuwse bloemstillevens gepresenteerd wordt. Liefhebbers van alles wat groeit en bloeit kunnen hun hart ophalen aan de met fenomenale virtuositeit geschilderde bloemen en planten. De detaillering van deze werken is ongelooflijk. Je blijft ernaar kijken en je kunt de kamperfoelie bijna ruiken. De vreugde in al die bloemenweelde spat er vanaf. Het aandeel van vrouwelijke botanisten en kunstenaars in deze tentoonstelling is bovendien interessant.

Lees verder

Kinderen

Je kunt je met de beste wil van de wereld niet voorstellen dat iemand dit écht wil: verwoeste steden, miljoenen mensen op de vlucht, waaronder heel veel kinderen. Een bom, met daarop de tekst: ‘dit is voor kinderen’ op een overvol station met vluchtelingen. Een bebloede knuffel blijft achter op het perron. Het is niet om aan te zien.

De reformatorische kerken in onze gemeente besloten een paar welen geleden al om actie te ondernemen. In anderhalve week werd met man, vrouw en macht een kindertehuis uit de grond gestampt in het al jaren leegstaande politiebureau in Kesteren. Vervolgens haalde men aan de Poolse grens een compleet weeshuis op, met kinderen in de leeftijd van 0 tot 6 jaar, plus begeleiders en hun kinderen, afkomstig uit de omgeving van Marioepol.


Weeskinderen, in afwachting op de bus die hen naar Kesteren brengt

Inmiddels wordt in een ander leegstaand pand een tweede kindertehuis ingericht, en heeft Fred Teeven (voormalig staatssecretaris van Veiligheid en Justitie) zijn bus en chauffeursvaardigheden aangeboden om in de week vóór Pasen de volgende lichting kinderen en hun begeleiders op te halen. Maar wat heeft dit met kunst te maken? Niets. Behalve misschien, dat er niets nieuws onder de zon is.

Lees verder

Kunstverkoop voor Oekraïne

Het is met heel veel plezier dat ik jullie kan vertellen dat de kunst-verkoopactie voor Oekraïne een groot succes was. Dankzij alle gulle gevers is uiteindelijk het prachtige bedrag van €1180,= overgemaakt naar Giro 555. De actie sluit ik hiermee af. Wat natuurlijk niet wil betekenen, dat Giro 555 geen geld meer nodig heeft, of dat er hier geen kunst meer te koop is (maar nu weer voor normale bedragen)!

Iedereen, die met de actie heeft meegedaan: hartelijk bedankt!

Internationale Vrouwendag

Op 8 maart is het Internationale Vrouwendag. Wist je dat deze dag dit jaar haar 111ste verjaardag viert? De meningen over de oorsprong van dit revolutionaire initiatief lopen overigens uiteen. Was het met de staking van de textielarbeidsters in New York op 8 maart 1908, of kwam het pas echt van de grond met de grote vrouwenstaking in Sint Petersburg op 8 maart 1917? In ieder geval werd in 1911 de allereerste Internationale Vrouwendag gevierd, en in 1922 werd 8 maart definitief tot de dag uitgeroepen. De Internationale Vrouwendag had en heeft nog steeds verschillende missies op het gebied van gelijke behandeling, waardering en kansen voor vrouwen in gezondheidszorg, onderwijs, politiek, sport, werk, én in de kunsten.

Lees verder

Winter

Louis Apol, Bos bij winter (1875-76), olieverf op doek, ca. 80x112cm, Teylers Museum, Haarlem

Afgelopen maandag was het ‘blue monday’, de meest depressieve dag van het jaar, naar het schijnt. Dat lijkt mij kolder, hoewel de huidige lockdown een mens niet vrolijker maakt. Bovendien is het saai en grijs januariweer en verlangen we allemaal naar een beetje zon. Sneeuw zou ook fijn zijn: de hele wereld lijkt dan mooier en lichter te worden. Helaas is sneeuw in dit land dankzij de klimaatverandering een zeldzaamheid geworden. In de kunst valt er echter volop te genieten van winterse taferelen. Sommige schilders specialiseerden zich zelfs in dit genre, zoals bijvoorbeeld de Haagse kunstenaar Louis Apol (1850-1936). Apol vervaardigde vooral romantische, besneeuwde bosgezichten, maar zijn werk kreeg een uitzonderlijke wending toen hij meeging op expeditie naar Nova Zembla.

Lees verder

Het is beter een kaars aan te steken, dan over het duister te klagen

Teun Hocks, Untitled (2003), Part. coll.

We zitten weer in de donkerste dagen van het jaar. Letterlijk, maar ook figuurlijk. We dachten nog niet zo lang geleden de coronacrisis onder controle te hebben, en het ‘normale’ leven weer min of meer te kunnen opvatten, maar niets is minder waar. Het lijkt wel, alsof we terug bij af zijn. De media overspoelen ons met nieuwe, strenge maatregelen. Woorden als ‘boosterhaast’ en ‘prikspijt’ liggen voor in de mond. Het vieren van de feestdagen in de grote familie- of vriendenkring zit er voor de tweede keer op een rij niet in. Alles moet dus weer in het klein. Maar is dat zo erg? Het heeft wel wat, zo’n kleine, intieme kring rond wat kaarslicht. Er vinden vast meer mooie gesprekken plaats dan in een kamer die uitpuilt van de mensen. Een stukje rust in een doorgaans hectische maand.

Lees verder

Nogmaals: thee

Het was een aangename verrassing dat er zoveel reacties kwamen op mijn laatste blog over theepotten. Ik kreeg ook veel foto’s toegestuurd van geliefde theepotten uit verschillende huishoudens, waarvan sommigen al een respectabele leeftijd hadden. Heel veel dank daarvoor! De ode aan de theepot krijgt hier nog een klein vervolg. Ik was niet de enige die  geïntrigeerd was door die prachtige turquoise zeventiende-eeuwse Chinese theepot met een opening aan de onderkant. Hoe kan zoiets functioneren….? Het stimuleerde mij tot wat nader onderzoek….

Lees verder