Pekka Halonen, Besneeuwd bos (1916), part. coll.

In deze broeierige dagen met zomerse hoosbuien is het geen slecht idee om jezelf te laten meevoeren naar de besneeuwde, ijskoude landschappen van Pekka Halonen (1885-1933), de Finse sneeuwschilder bij  uitstek. Het Rijksmuseum in Enschede presenteert momenteel een mooie overzichtstentoonstelling van zijn werk: Halonen laat ons zijn Finland zien. Een land dat in Halonens tijd – tot ongenoegen van de Finnen – onder Russisch bewind valt. Een land met noeste, sobere bewoners, maar met een kleurrijke traditie van oude mythen en legenden. Een land met uitgestrekte, ongerepte natuur, eindeloze bossen, korte zomers en lange, ijzige winters. Het vindt allemaal zijn weerslag in Halonens werk dat niet voor niets onder de noemer ‘romantisch nationalisme’ geschaard wordt: een stroming in de kunst, die aan het eind van de negentiende eeuw opkomt en in Noordse streken een vruchtbare voedingsbodem vindt.

Welkom bij het 50ste blog op deze site!

 

De bijna magische stilte van Halonens sneeuwlandschappen komt je als het ware tegemoet. Een stilte, die groter lijkt te worden door de suggestie van kleine, subtiele geluiden: een plofje sneeuw dat van een tak valt, een zuchtje wind, het knerpen van voetstappen, de bijna hoorbare tinteling van koude lucht.

   
Pekka Halonen, Vorst (1899), part. coll.
Pekka Halonen, Besneeuwde jonge dennen (1899), Ateneum Museum, Helsinki

In Finland kan het nog steeds behoorlijk winteren, iets waar we in ons kikkerlandje dankzij de klimaatverandering al bijna geen weet meer van hebben. Afgelopen winter waren er hier een paar uitzonderlijke dagen met een flinke sneeuwval, die zelfs even bleef liggen. Op de Utrechtse Heuvelrug, bij ons ‘aan de overkant’ (van de Rijn), leverde dat Halonen-achtige taferelen op. Ik wist toen al, dat de Halonen-tentoonstelling in het Twents Museum er aan zat te komen, en verheugde me dubbel. En terecht, zoals bleek.

Fascinerend is, hoe Halonen de witte sneeuw zelden met pure witte verf weergeeft. Hij gebruikt zachte grijze en okers, lila tinten, hele lichte blauwen en groenen, een tikkeltje oranjerood, met slechts hier en daar een helder wit oplichtende glinstering. Precies zoals het is, en toch ook weer niet.

(klik op de afbeelding om hem in het geheel te zien)

Het is echter niet alleen sneeuw, wat Halonen schildert, het is veel meer. De tentoonstelling is zeer de moeite waard; de kijker wordt ondergedompeld in een illusie van een sober, ongecompliceerd leven in eenvoudige houten huizen, in een ongerepte, eindeloos uitgestrekte natuur. Het lijken allemaal ‘mooie plaatjes’ (zonder muggen). Maar, erover doordenkend, is het tegelijkertijd confronterend. Het is een oude wereld, die in Halonens tijd al begon te verdwijnen, en inmiddels voor een deel ook verdwenen is.

Pekka Halonen, Wildernis (1899), Turku Kunstmuseum

Pekka Halonen realiseert zich dit zo’n 125 jaar geleden ook al. Wars van het bruisende, moderne stadsleven streeft hij in zijn dagelijks leven naar een harmonieus, sober en ambachtelijk bestaan, dichtbij de natuur en zoveel mogelijk zelfvoorzienend. Hij beheerst oude Finse ambachten, het werken met hout, en hij bespeelt het  traditionele Finse snaarinstrument, de kantele. Hij zet zich (toen al!) in voor duurzaam beheer en tegen overexploitatie van de Finse bossen, die een belangrijk deel vormen van Finlands economie.

Met zijn vrouw Maija strijkt hij in 1898 neer aan de oever van het Tuusula meer, waar zich een kunstenaarskolonie vormt met kunstenaars die tot de sleutelfiguren worden gerekend van het Finse culturele leven rond 1900. Behalve Halonen zijn dat o.a. de componist Jean Sibelius, de schilderes Venny Soldan-Brofeldt en haar man de schrijver Juhani Aho, en de schilder Eero Järnefelt.

(klik op de afbeelding om hem in het geheel te zien)

Halonen schildert het Finse platteland en haar bevolking, hun bezigheden en gewoonten, hun klederdracht, traditionele feesten en instrumenten. Hij schildert de overweldigende Finse natuur die hij recht voor zijn eigen drempel vindt. En hij schildert scenes uit het Finse heldenepos Kalevala, net als zijn collega en tijdgenoot Akseli Gallen-Kallela (1865-1931). Dit alles doet hij in een moderne, niet-academische stijl. Deze thematiek en stijl komen echter niet zomaar uit de lucht vallen.

Halonen stamt uit een artistieke en muzikale boerenfamilie uit Lapinlahti. Na een opleiding aan de tekenacademie in Helsinki krijgt Halonen in 1890 een studiebeurs en vertrekt naar Parijs, om zich aan de Académie Julian te bekwamen in het schilderen met olieverf. Parijs is op dat moment hét culturele centrum van Europa.

     
Pekka Halonen, Oude vrouw (1890), Ateneum Museum, Helsinki
Pekka Halonen, Portret van een jonge vrouw (1890), Ateneum Museum, Helsinki

Hoewel Halonens basis de academische tekenkunst is, blijken de moderne naturalistische stromingen in de schilderkunst, die hij in Parijs ontdekt, hem bijzonder aan te spreken. Via Paul Gauguin (1848-1903) en Pierre Puvis de Chavannes (1824-1898) komt Halonen ook in aanraking met het symbolisme. Deze stroming, waarbij de kunstenaar niet slechts vluchtige indrukken uit de dagelijkse omgeving vastlegt, zoals in het impressionisme, maar streeft naar een suggestie van een diepere, universele waarheid die onder de materiële wereld verborgen ligt, sluit ook goed aan bij Halonens belangstelling voor de theosofie. Ook het Japonisme trekt Halonens aandacht. Japanse houtsnedes zijn rond 1900 razend populair en worden door veel kunstenaars gretig verzameld. De Japanse prenten kenmerken zich door bedrieglijk eenvoudige composities in een langwerpig, staand formaat, met één object (vaak een boom of boomtak) op de voorgrond, een hoge of zelfs geheel ontbrekende horizon en het ontbreken van een centraal verdwijnpunt in het perspectief.

(klik op de afbeelding om hem in het geheel te zien)

Halonen neemt de moderne stijlen mee naar huis en gebruikt ze om zijn eigen, Noordse thematiek vorm te geven. Echter niet alleen datgene, wat hij in Parijs heeft geleerd en gezien, blijkt inspirerend voor Halonen. Hij reist veel en ziet veel, voor hij zich definitief op Halosenniemi vestigt. Zijn Europese scholing geeft hem zo een passende ‘gereedschapskist’ om in zijn werk het unieke van Finland te verbeelden.

Halonens stijl is modern, terwijl zijn thematiek valt te scharen onder wat door kunsthistorici romantisch nationalisme wordt genoemd. Het romantisch nationalisme kenmerkt zich door een sterke belangstelling voor het verleden en voor een verbondenheid met het land in de meest letterlijke zin. Dit is overigens een gegeven dat veel Noordse kunstenaars uit die tijd verbindt.

De veel misbruikte term ‘nationalisme’ moet hier niet verkeerd opgevat worden: het gaat erom, de eigenheid van het thuisland weer te geven, geïnspireerd door de plaatselijke geschiedenis, tradities en  mythen. De subversieve, nationalistische boodschap is uiteraard het verlangen naar een onafhankelijke natie. Verschillen met andere naties en volken worden echter niet ingezet om anderen uit te sluiten, maar om een eigen soevereiniteit te verkrijgen na eeuwen van overheersing door andere landen. In Finland, dat eerst bij Zweden hoorde, en van 1809 tot 1917 onder Russisch tsaristisch bewind viel en steeds verder ‘gerussificeerd’ werd, was de romantisch nationalistische kunst een voertuig om de eigen, unieke Finse identiteit en volksaard te promoten.

(klik op de afbeelding om hem in het geheel te zien)

Pekka Halonen is wat dat betreft helemaal een kind van zijn tijd. Het is duidelijk, dat hij ondanks – of misschien juist dankzij – zijn vele buitenlandse reizen, zich uiteindelijk een Fin voelt in hart en nieren en zijn werk is dan ook een schoolvoorbeeld van romantisch nationalisme. De sterke band met het land en de overweldigende natuur, de hang naar mythe en oude religies, een diepgewortelde ernst en een enigszins melancholieke aard kenmerken overigens veel Noordse kunstenaars en dit uit zich niet zelden in een verlangen naar een puur, sober en spiritueel leven in de natuur, in plaats van in de grote, geïndustrialiseerde steden waar zij gestudeerd hebben. Wars van moderne drukte, vervuiling en massaconsumptie keren zij terug naar de hun vertrouwde, uitgestrekte noordelijke streken, en nemen de moderne schilderstijlen en -technieken mee. Zo ook Halonen. Hij vindt zijn plek aan het relatief ongerepte Tuusulameer, iets ten noorden van Helsinki.

Pekka Halonen, Zonsondergang op het Tuusula meer (1901-02), part. coll. 

Daar vindt hij inspiratie voor zijn werk, en een levendige artistieke kring van vrienden en collega’s om hem heen. Het huis Halosenniemi ontwerpt hij samen met zijn broer Antti, die architect is. Het wordt een soort kruising tussen een Engels landhuis en een traditionele Karelische blokhut.

HalosenniemiHalonens atelier op Halosenniemi

Het atelier heeft een hoogte van twee verdiepingen en een enorm raam op het noorden, precies zoals Halonen dat in Parijs had gezien. Veel meubels maakt hij zelf, mede geïnspireerd door de Engelse Arts&Crafts beweging, die zich keert tegen massaproductie, en ouderwets, degelijk ambachtswerk en decoraties uit oude volkskunst promoot. Deze principes vinden veel weerklank bij de kunstenaars rond het Tuusulameer.

In de loop der jaren wordt Halosenniemi een levendige gezinswoning voor het echtpaar Halonen en hun acht kinderen, en een centrum voor Halonens kunst. Halonen zegt dat hij de meeste inspiratie put uit zijn directe omgeving en ‘alleen maar het bos in hoef te stappen om de meest wonderbaarlijke kunstwerken ooit te zien’. Die hij vervolgens buiten, ter plekke, ongeacht het weer of de temperatuur, op het doek vastlegt.

Pekka Halonen, Rots bedekt met ijs en sneeuw (1911), Ateneum Museum, Helsinki

Romantisch en nationalistisch. In zijn werk laat Halonen ons het Finland zien dat hem dierbaar is: de uitgestrekte wildernis, de sneeuw, het ijs, en de Finnen, stoer, pragmatisch, aards. Halonen schildert geen drama, maar de mensen en de omgeving die dichtbij hem staan. Zijn schilderijen zijn echter méér dan ‘mooie plaatjes’ van een sober, traditioneel Fins leven in verbondenheid met de natuur. Onder het serene, geschilderde oppervlak verschuilt zich de ‘ziel van Finland’ – zoals Halonen deze ruim 100 jaar geleden aan het publiek wilde tonen. Heerlijk om te zien, maar het maakt ook wat weemoedig, deze ‘Ode aan Finland’.

Pekka Halonen, De eerste sneeuw (1934), part. coll.
Pekka Halonen, Denneboom in de sneeuw (1928), Pekka Halonen Society, Tuusula Kunstmuseum

De tentoonstelling in het Rijksmuseum Twenthe is te zien t/m 16 augustus.

Bronnen (o.a.):
Valentijn As, Jasmijn Weener (red.), Pekka halonen, Een ode aan Finland (tent. cat. Petit Palais Parijs, Rijksmuseum Twenthe, Ordrupgaard Kopenhagen), Zwolle 2026
David Jackson (red.), Nordic Art. The Modern Breakthrough 1860-1920 (tent. cat. Groninger Museum Groningen, Kunsthalle der Hypo-Kulturstiftung München), München 2012
Taidemuseo Eemil: https://www.eemil.fi/halosten-taiteilijasuku/pikku-kalle-halonen/
Halosenniemi: https://www.halosenniemi.fi/
https://www.artiststudiomuseum.org/studio-museums/halosenniemi-museum/